सामाजिक स्थित्यंतरे

सामाजिक स्थित्यंतरे

"सामाजिक स्थित्यंतरे" हे पुस्तक डॉ. ह.ना. जगताप यांनी त्यांच्या प्रदीर्घ अनुभवाच्या आधारे लिहिलेले एक चिंतनपर लेखसंग्रह आहे. लेखकाने १९६० सालापासून समाजात झालेल्या विविध स्थित्यंतरांचे निरीक्षण केले असून, विशेषतः मानवी स्वभाव, प्रवृत्ती आणि सामाजिक चालीरितींवर लक्ष केंद्रित केले आहे. हे पुस्तक भौतिक किंवा तांत्रिक प्रगतीपेक्षा माणसाच्या आचार-विचारातील बदलांवर प्रकाश टाकते.

डॉ. ह .ना. जगताप हे शैक्षणिक मानसशास्त्रज्ञ आहेत. त्यांनी मानसशास्त्राच्या विविध व्याख्या, त्याचे स्वरूप, अभ्यासाचे महत्त्व, अभ्यास पद्धती या विषयांवर अनेक पुस्तके लिहिली आहेत.

डॉ. ह.ना. जगताप यांनी त्यांच्या प्रास्ताविक मनोगतात नमूद केले आहे की, त्यांनी भौतिक सुधारणांना फारसे महत्त्व न देता, समाजाच्या मानसिकतेतील आणि आचारविचारांतील बदलांची दखल घेतली आहे. त्यांच्या लेखनशैलीबाबत बोलायचे झाल्यास ती सहजसोप्या भाषेत असून, अनुभवाधारित असल्याने अत्यंत प्रभावी आहे. पुस्तकात कुठेही कृत्रिम भाषाशैली किंवा अलंकारिक वर्णनांचा अतिरेक दिसत नाही, त्यामुळे हे लेखन सरळसोपे आणि प्रवाही वाटते.

लेखकाच्या लेखनातून स्पष्ट होते की, त्यांनी आपल्या काळातील सामाजिक परिस्थितीतील बदल वाचकांसमोर मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. विशेषतः नातेसंबंध, माणसांचे परस्पर संबंध, सामाजिक मूल्ये, कौटुंबिक व्यवस्था आणि व्यक्तीच्या मानसिकतेतील बदल यावर त्यांनी भर दिला आहे.

हे पुस्तक सामाजिक स्थित्यंतरांवर आधारित असल्याने यात वेगवेगळ्या कालखंडांतील समाजजीवनाचा आढावा घेण्यात आला आहे. त्यातील काही महत्त्वाचे मुद्दे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. कौटुंबिक व्यवस्था आणि नातेसंबंध:

लेखकाने पूर्वीच्या काळातील कुटुंबसंस्था आणि आजच्या कुटुंबसंस्थेतील बदलांवर विचार मांडले आहेत.

संयुक्त कुटुंब पद्धतीच्या ऱ्हासामुळे माणसातील एकोपा कमी झाला आहे का, यावर भाष्य केले आहे.

2. सामाजिक मूल्ये आणि संस्कृती:

पूर्वीच्या समाजात माणुसकी, आदर, ऋणानुबंध यांना महत्त्व दिले जायचे.

आधुनिक समाजात ही मूल्ये कमी होत चालली आहेत , यावर लेखकाने चर्चा केली आहे.

3. शिक्षण आणि त्याचा समाजावर परिणाम:

शिक्षण क्षेत्रात झालेले बदल आणि त्याचा सामाजिक मानसिकतेवर झालेला प्रभाव.

जुने आणि नवे शिक्षणपद्धतीतील फरक आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिकतेतील बदल.

4. तंत्रज्ञान आणि समाज:

लेखकाने तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे समाजावर होणाऱ्या परिणामांबाबत चर्चा केली आहे.

मोबाईल, इंटरनेट आणि सोशल मीडियामुळे मानवी नातेसंबंध कसे प्रभावित झाले आहेत, याचा ऊहापोह करण्यात आला आहे.

5. व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि सामाजिक बंधने:

पूर्वी समाजात काही बंधने होती, पण त्यामागे काही सामाजिक स्थैर्य होते.

आज व्यक्तिस्वातंत्र्य जास्त असले तरी सामाजिक जबाबदारी कमी झाल्याचा उल्लेख लेखक करतात.

डॉ. ह.ना. जगताप यांची लेखनशैली अत्यंत सरळसोप्या भाषेत असून अनुभवाधारित आहे. त्यांच्या लेखनातून एकप्रकारचे सामाजिक निरीक्षण आणि चिंतन जाणवते. ते केवळ टीकात्मक दृष्टीकोनातून विचार मांडत नाहीत, तर समाजाच्या बदलत्या स्वरूपाची समजूतदार मीमांसा करतात.

1. व्यक्तिगत अनुभवांवर आधारित लेखन: लेखकाने स्वतःच्या अनुभूतींवरून निरीक्षणे नोंदविली आहेत, त्यामुळे पुस्तकाला एक प्रामाणिक स्वरूप मिळते.

2. सोप्या आणि प्रवाही भाषाशैली: कुठेही कृत्रिमता नाही, त्यामुळे वाचकांना पुस्तकाशी सहज जोडले जाते.

3. वर्तमान परिस्थितीशी साधर्म्य: पुस्तकातील विषय आजही महत्त्वाचे वाटतात, कारण समाजात अजूनही अशी स्थित्यंतरे होताना दिसतात. ही पुस्तकाची वैशिष्ट्ये आहेत.

पुस्तकाचा आवाका थोडा मोठा करता आला असता.

काही ठिकाणी अधिक तपशीलवार उदाहरणे दिली असती, तर वाचकांना अधिक चांगल्या प्रकारे विषय समजला असता.

सामाजिक बदलांचा सखोल ऐतिहासिक संदर्भ अधिक प्रमाणात दिला असता, तर पुस्तक अधिक माहितीपूर्ण झाले असते.

"सामाजिक स्थित्यंतरे" हे पुस्तक एक वाचनीय आणि विचारप्रवर्तक लेखसंग्रह आहे. समाजाच्या बदलत्या प्रवृत्ती, नातेसंबंध आणि मूल्यव्यवस्थेचा सखोल विचार यात करण्यात आला आहे. लेखकाच्या अनुभवसिद्ध निरीक्षणांमुळे हे पुस्तक वाचकांना आपल्या वैयक्तिक जीवनाशी जोडता येते. जुन्या आणि नव्या पिढीतील विचारसरणीतील फरक समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक उपयुक्त ठरते.

हे पुस्तक सामाजिक अभ्यासक, शिक्षक, विद्यार्थी आणि समाजशास्त्रात रस असलेल्या वाचकांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. आजच्या धकाधकीच्या जीवनात समाज कसा बदलत चालला आहे आणि त्याचा मानवी जीवनावर काय परिणाम होतो आहे, हे समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक नक्कीच मार्गदर्शक ठरू शकते.

 पुस्तकाचे नाव : - सामाजिक स्थित्यंतरे

लेखक: डॉ. ह. ना. जगताप

प्रकाशक: लक्ष्मी पब्लिकेशन

प्रकाशन वर्ष: - २०२३

प्रकार: वैचारिक लेखसंग्रह

ई- बुक स्वरूपात 

सोबत पुस्तकाचे मुखपृष्ठ छायाचित्र

सौ. मनिषा राजन कडव

१६/एक, ओमशिवमकृपा को.हौ.सो

गुरुनानक शाळेजवळ, रामबाग-४

कल्याण (पश्चिम) ४२१३०१