Posts

बाप्पा येता कोकण फुलते.*

Image
*बाप्पा येता कोकण फुलते.* कोकणात गणपतीच्या वेळी असणारं वातावरण कोकण आणि गणपती हे जणू एकाच मातीचे, एकाच सुगंधाचे आणि एकाच भावविश्वाचे दोन शब्द! गणेशोत्सव जवळ आला की कोकणातील वातावरणालाच एक वेगळे चैतन्य प्राप्त होते. पावसाने न्हाऊन निघालेली धरती, हिरवागार शालू नेसलेले डोंगर, लाल मातीचे रस्ते आणि नारळ-पोफळीच्या बागांतून वाहणारा मंद वारा—या सगळ्यांच्या साक्षीने बाप्पाच्या आगमनाची चाहूल लागते. श्रावण संपता संपता आणि भाद्रपदाची चाहूल लागताच प्रत्येक कोकणी घरात गणपतीची लगबग सुरू होते. वर्षभर बंद असलेली घरे साफ केली जातात. अंगण झाडून सारवले जाते. घराच्या भिंतींवर पावसाच्या सरींनी आपली वेगळीच चित्रे रेखाटलेली असतात. शहरात नोकरी-व्यवसायासाठी गेलेली माणसे गणपतीसाठी गावाकडे परतू लागतात. एस.टी.च्या गाड्या, रेल्वे आणि खासगी वाहनांमधून गावाकडे येणाऱ्या चाकरमान्यांची गर्दी वाढते. कित्येक महिन्यांनी भेटणाऱ्या माणसांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद हा गणपतीच्या आगमनाइतकाच मंगल असतो. कोकणात गणपती म्हणजे केवळ धार्मिक उत्सव नाही; तो माणसांना एकत्र आणणारा स्नेहसोहळा आहे. घरातील लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत प्रत्येकाच्या ...

लाल मातीची शसल्या

कथेचे नाव: लाल मातीची शसल्या पहाट अजून डोळे चोळत होती. सह्याद्रीच्या उंच कड्यांवरून धुक्याच्या शुभ्र लाटा खाली उतरू लागल्या होत्या. लाल मातीच्या पायवाटा रात्रभर कोसळलेल्या पावसाने चिंब भिजल्या होत्या. करवंदाच्या जाळ्या, ऐन, किंजळ, जांभूळ, हिरडा, बेहेडा, फणस, आंबा आणि काजूच्या झाडांनी डोंगर दाटून गेले होते. दरीतून वाहणाऱ्या ओढ्याचा खळखळाट आणि दूरवरून ऐकू येणाऱ्या मोराच्या केकारवाने सकाळ जागी होत होती. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेलं छोटंसं गाव—देवकुंडवाडी. गावात अजूनही एक समज होती—"सूर्य मावळला की काळ्या कातळाच्या दरीत जाव नये. तडे रानभूत फिरता" त्यामुळे अंधार पडला की सगळे घरात. पण त्या गावात एक मुलगी होती, जिला भीती म्हणजे काय हेच माहीत नव्हतं. तिचं नाव शशी. पण गावात तिला कोणी "शशी" म्हणत नसे. "अगगो शसल्ये...!" ही हाक ऐकताच ती कुठल्यातरी झाडावरून उतरलेली, ओढ्यातून मासे पकडत आलेली किंवा डोंगर चढत आलेली दिसायची. "अगो शशी, कितीदा सांगतलंय त्या कड्यापाशी जाऊ नको गगो!" आई ओरडायची. शशी हसायची. "अगेृ आवशी... कडा काय माका खातलो हाय...

कर्तृत्वाचा गौरव, माणुसकीचा वारसा

Image
कर्तृत्वाचा गौरव, माणुसकीचा वारसा एखाद्या व्यक्तीचे मोठेपण केवळ त्याने मिळविलेल्या पदांमध्ये, पुरस्कारांमध्ये किंवा लौकिकात मोजता येत नाही. त्या व्यक्तीच्या कर्तृत्वाचा समाजावर किती सकारात्मक परिणाम झाला, किती माणसे त्याने घडविली आणि पुढील पिढीला कोणती मूल्ये दिली, यावर त्याचे खरे मोठेपण ठरते. या अर्थाने ‘मा. दादासाहेब एन. के. नारखेडे गौरव ग्रंथ’ हा केवळ एका व्यक्तीच्या गौरवाची नोंद करणारा ग्रंथ न राहता शिक्षण, तंत्रज्ञान, सामाजिक बांधिलकी, माणुसकी आणि सतत कार्यरत राहण्याच्या वृत्तीचा प्रेरणादायी दस्तऐवज ठरतो. दादासाहेबांच्या अमृत महोत्सवानिमित्त प्रकाशित झालेला हा गौरवग्रंथ त्यांच्या बहुआयामी जीवनकार्याचा वेध घेतो. विविध सहकारी, विद्यार्थी, मित्र, परिचित आणि त्यांच्या कार्याशी संबंधित व्यक्तींनी व्यक्त केलेली मनोगते, आठवणी, लेख, कविता तसेच छायाचित्रे यांच्या माध्यमातून दादासाहेबांचे व्यक्तिमत्त्व अनेक अंगांनी वाचकांसमोर उभे राहते. त्यामुळे हा ग्रंथ पारंपरिक अर्थाने केवळ चरित्र नसून एका व्यक्तीच्या कार्यातून निर्माण झालेल्या सामूहिक स्मृतींचे जतन करणारा लेखसंग्रह आहे. या ग्रंथाचे सर्वा...
Image

फुलांना कुंपण नसतं*

*फुलांना कुंपण नसतं* माहेर म्हटलं की आठवणींच्या असंख्य वाटा मनात उघडतात. त्या वाटांवर कधी आईची हाक ऐकू येते, कधी बाबांच्या पावलांचा आवाज जाणवतो, तर कधी अंगणातल्या एखाद्या झाडाच्या सावलीत आपण पुन्हा लहान होऊन बसतो. माझं माहेर कोकणातल्या एका छोट्याशा गावात. डोंगराच्या कुशीत, हिरव्यागार झाडीत आणि लाल मातीच्या पायवाटांमध्ये विसावलेलं. गाव तसं साधं; पण माझ्यासाठी ते जगातलं सर्वांत सुंदर ठिकाण होतं. कारण तिथे माझं बालपण होतं, माझी माणसं होती आणि होती एक छोटीशी बाग—माझ्या माहेरच्या अंगणातली. त्या बागेला फार मोठं नाव नव्हतं. कुणी तिची देखभाल करण्यासाठी माळी ठेवला नव्हता. आईच्या हातांनी लावलेली, पावसाच्या पाण्याने वाढलेली आणि मातीच्या प्रेमाने फुललेली ती बाग होती. जास्वंद, मोगरा, शेवंती, गुलाब, तगर, अबोली, जुई, पारिजातक... कितीतरी फुलझाडं तिच्यात नांदत होती. काही कुंड्यांत, काही अंगणाच्या कडेला, तर काही घराच्या भिंतीला टेकून वाढलेली. त्यांच्या रंगांपेक्षा मला त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी अधिक प्रिय होत्या. सकाळ झाली की अंगणात पाय ठेवताच सर्वप्रथम माझी नजर फुलांकडे जायची. दवबिंदूंनी न्हालेली फुलं...

राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन

राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन आणि डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांचे ग्रंथालयशास्त्रातील योगदान भारतामध्ये दरवर्षी 12 ऑगस्ट हा राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस भारतीय ग्रंथालयशास्त्राचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे डॉ. शियाली रामामृता रंगनाथन यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा केला जातो. डॉ. रंगनाथन यांनी भारतातील ग्रंथालय चळवळ, ग्रंथालयशास्त्राचे शिक्षण, ग्रंथालय वर्गीकरण आणि सार्वजनिक ग्रंथालयांच्या विकासासाठी अत्यंत मोलाचे योगदान दिले. त्यामुळे भारतीय ग्रंथालयशास्त्राच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांचा जन्म 12 ऑगस्ट 1892 रोजी झाला. सुरुवातीला त्यांनी गणित विषयाचा अभ्यास केला आणि प्राध्यापक म्हणून काम केले. पुढे 1924 मध्ये मद्रास विद्यापीठाचे ग्रंथपाल म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. ग्रंथालयाच्या कामाचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतल्यानंतर त्यांनी ग्रंथालयशास्त्राचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी इंग्लंडला जाऊन प्रशिक्षण घेतले. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी आधुनिक पद्धतीने ग्रंथालय व्यवस्था विकसित करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर कार्य केले. रंगनाथन यांचे सर्वात प्रसिद्ध योगदा...

संगीताचा बदलता प्रवाह आणि आशाताई

संगीताचा बदलता प्रवाह आणि आशाताई भारतीय संगीतविश्वात काही आवाज असे असतात की ते काळाच्या पलीकडे जाऊनही मनात कायम घुमत राहतात.  आशा भोसले म्हणजे असा एक जादुई स्वर—चिरतरुण, बहुरंगी आणि भावनांनी ओथंबलेला. “तुमसे मिलके ऐसा लगा…” हे गाणं जेव्हा कानावर पडतं, तेव्हा मन नकळत एका सुंदर भावविश्वात हरवून जातं. या गाण्यातील त्यांचा आवाज इतका कोमल आणि जिवंत आहे की प्रत्येक शब्द हृदयाला स्पर्श करून जातो. प्रेम, आनंद, हलकासा हुरहूर—या सगळ्या भावना त्या सहजपणे आपल्या आवाजातून व्यक्त करतात. त्यामुळेच हे गाणं माझ्यासाठी केवळ एक गाणं नाही, तर एक अनुभव आहे. आशाताईंचा जन्म ८ सप्टेंबर १९३३ रोजी झाला. लहान वयातच त्यांनी संगीताची ओढ जोपासली आणि पुढे भारतीय चित्रपटसृष्टीत एक वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांचा आवाज केवळ गोड नाही, तर अत्यंत लवचिक आहे. त्यांनी रोमँटिक, भावगीत, गझल, कॅबरे, लोकगीत—अशा विविध प्रकारांमध्ये गायन करून स्वतःची वेगळी छाप उमटवली. त्यांच्या कारकिर्दीतील वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची प्रयोगशीलता. त्या कधीच एका चौकटीत अडकल्या नाहीत. “पिया तू अब तो आजा”, “दम मारो दम”, “चुरा लिया है तुमने” यांसारखी...