राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन

राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन आणि डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांचे ग्रंथालयशास्त्रातील योगदान

भारतामध्ये दरवर्षी 12 ऑगस्ट हा राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस भारतीय ग्रंथालयशास्त्राचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे डॉ. शियाली रामामृता रंगनाथन यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा केला जातो. डॉ. रंगनाथन यांनी भारतातील ग्रंथालय चळवळ, ग्रंथालयशास्त्राचे शिक्षण, ग्रंथालय वर्गीकरण आणि सार्वजनिक ग्रंथालयांच्या विकासासाठी अत्यंत मोलाचे योगदान दिले. त्यामुळे भारतीय ग्रंथालयशास्त्राच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांचा जन्म 12 ऑगस्ट 1892 रोजी झाला. सुरुवातीला त्यांनी गणित विषयाचा अभ्यास केला आणि प्राध्यापक म्हणून काम केले. पुढे 1924 मध्ये मद्रास विद्यापीठाचे ग्रंथपाल म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. ग्रंथालयाच्या कामाचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतल्यानंतर त्यांनी ग्रंथालयशास्त्राचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी इंग्लंडला जाऊन प्रशिक्षण घेतले. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी आधुनिक पद्धतीने ग्रंथालय व्यवस्था विकसित करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर कार्य केले.

रंगनाथन यांचे सर्वात प्रसिद्ध योगदान म्हणजे ग्रंथालयशास्त्राची पंचसूत्री तत्त्वे (Five Laws of Library Science). त्यांचे The Five Laws of Library Science हे महत्त्वाचे पुस्तक 1931 मध्ये प्रकाशित झाले. या पाच नियमांमध्ये त्यांनी ग्रंथालयाचे केंद्रस्थान पुस्तक नसून वाचक आणि त्याची माहितीची गरज आहे, ही भूमिका मांडली. ही पाच सूत्रे पुढीलप्रमाणे आहेत—

Books are for use – पुस्तके वापरण्यासाठी आहेत.

Every reader his/her book – प्रत्येक वाचकाला त्याचे पुस्तक मिळाले पाहिजे.

Every book its reader – प्रत्येक पुस्तकाचा योग्य वाचक असतो.

Save the time of the reader – वाचकाचा वेळ वाचवला पाहिजे.

Library is a growing organism – ग्रंथालय ही सतत विकसित होणारी संस्था आहे.

ग्रंथालय वर्गीकरणाच्या क्षेत्रातही रंगनाथन यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांनी 1933 मध्ये Colon Classification ही वर्गीकरण पद्धती विकसित केली. ही पद्धती Faceted Classification या संकल्पनेवर आधारित आहे. तिच्या रचनेत PMEST या पाच मूलभूत घटकांचा वापर केला जातो. PMEST म्हणजे Personality, Matter, Energy, Space आणि Time होय. त्यामुळे रंगनाथन यांना आधुनिक ग्रंथालय वर्गीकरणाच्या विकासातील महत्त्वाचे विचारवंत मानले जाते.

त्यांचे Prolegomena to Library Classification हे महत्त्वाचे पुस्तक 1937 मध्ये प्रकाशित झाले. या ग्रंथातून ग्रंथालय वर्गीकरणाच्या सैद्धांतिक बाजूचा सविस्तर विचार करण्यात आला. याशिवाय त्यांनी संदर्भ सेवा, दस्तऐवजीकरण आणि ग्रंथालय व्यवस्थापनाच्या क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण कार्य केले.

भारतात ग्रंथालयशास्त्राच्या शिक्षणाचा विकास करण्यामध्येही रंगनाथन यांचे योगदान मोठे आहे. 1929 मध्ये मद्रास विद्यापीठात ग्रंथालयशास्त्राचे औपचारिक शिक्षण सुरू करण्यामध्ये त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती. त्यामुळे भारतातील Library Science Education च्या विकासाचे श्रेय मोठ्या प्रमाणावर त्यांना दिले जाते.

सार्वजनिक ग्रंथालयांच्या विकासासाठी ग्रंथालय कायद्याची आवश्यकता त्यांनी सातत्याने मांडली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे मद्रासमध्ये सार्वजनिक ग्रंथालय कायद्याची चळवळ बळकट झाली. Madras Public Libraries Act, 1946 हा भारतातील पहिला सार्वजनिक ग्रंथालय कायदा मानला जातो. भारतात स्वतंत्र असा केंद्रीय National Library Act अस्तित्वात नाही; मात्र सार्वजनिक ग्रंथालयांच्या विकासासाठी विविध राज्यांनी स्वतंत्र ग्रंथालय कायदे केले आहेत.

भारताच्या राष्ट्रीय ग्रंथालयाचा इतिहासही महत्त्वाचा आहे. कोलकाता येथील Imperial Library चे स्वतंत्र भारतात 1948 मध्ये National Library असे नामकरण करण्यात आले. यासाठी Imperial Library (Change of Name) Act, 1948 महत्त्वाचा ठरला. त्यामुळे National Library आणि National Library Act हे एकच नाहीत, हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.

रंगनाथन यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून भारत सरकारने त्यांना 1957 मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. पुढे त्यांनी ग्रंथालयशास्त्राच्या संशोधन आणि प्रशिक्षणासाठीही महत्त्वाचे कार्य केले. 1962 मध्ये Documentation Research and Training Centre (DRTC) च्या स्थापनेत त्यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती.

डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांचे निधन 27 सप्टेंबर 1972 रोजी झाले. मात्र त्यांच्या विचारांचा प्रभाव आजही ग्रंथालयशास्त्राच्या क्षेत्रात दिसून येतो. त्यांनी ग्रंथालय हे केवळ पुस्तके साठवण्याचे ठिकाण नसून ज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवणारी आणि सतत विकसित होणारी संस्था आहे, ही संकल्पना रुजवली.

अशा प्रकारे डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांनी भारतातील ग्रंथालय चळवळीला शास्त्रीय आणि आधुनिक स्वरूप दिले. त्यांच्या जन्मदिनी म्हणजेच 12 ऑगस्ट रोजी राष्ट्रीय ग्रंथपाल दिन साजरा करून त्यांच्या महान कार्याचे स्मरण केले जाते. भारतीय ग्रंथालयशास्त्राच्या विकासातील त्यांचे योगदान सदैव स्मरणात राहील.

सौ.मनिषा राजन कडव

ग्रंथपाल

सरस्वती मंदिर हायस्कूल,माहिम