फुलांना कुंपण नसतं*

*फुलांना कुंपण नसतं*

माहेर म्हटलं की आठवणींच्या असंख्य वाटा मनात उघडतात. त्या वाटांवर कधी आईची हाक ऐकू येते, कधी बाबांच्या पावलांचा आवाज जाणवतो, तर कधी अंगणातल्या एखाद्या झाडाच्या सावलीत आपण पुन्हा लहान होऊन बसतो. माझं माहेर कोकणातल्या एका छोट्याशा गावात. डोंगराच्या कुशीत, हिरव्यागार झाडीत आणि लाल मातीच्या पायवाटांमध्ये विसावलेलं. गाव तसं साधं; पण माझ्यासाठी ते जगातलं सर्वांत सुंदर ठिकाण होतं. कारण तिथे माझं बालपण होतं, माझी माणसं होती आणि होती एक छोटीशी बाग—माझ्या माहेरच्या अंगणातली.

त्या बागेला फार मोठं नाव नव्हतं. कुणी तिची देखभाल करण्यासाठी माळी ठेवला नव्हता. आईच्या हातांनी लावलेली, पावसाच्या पाण्याने वाढलेली आणि मातीच्या प्रेमाने फुललेली ती बाग होती. जास्वंद, मोगरा, शेवंती, गुलाब, तगर, अबोली, जुई, पारिजातक... कितीतरी फुलझाडं तिच्यात नांदत होती. काही कुंड्यांत, काही अंगणाच्या कडेला, तर काही घराच्या भिंतीला टेकून वाढलेली. त्यांच्या रंगांपेक्षा मला त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी अधिक प्रिय होत्या.

सकाळ झाली की अंगणात पाय ठेवताच सर्वप्रथम माझी नजर फुलांकडे जायची. दवबिंदूंनी न्हालेली फुलं सकाळच्या कोवळ्या उन्हात चमकत असत. जास्वंदीची लाल फुलं जणू अंगणातल्या छोट्या सूर्यांसारखी दिसत. मोगऱ्याचा मंद सुगंध हवेत पसरलेला असे. पारिजातकाची पांढरी फुलं आणि केशरी देठ जमिनीवर सांडलेले दिसले की आई म्हणायची, “हळू चाल, फुलांना पाय लागू देऊ नकोस.”

आईला फुलांचं विलक्षण वेड होतं. देवासाठी फुलं हवीत म्हणून ती फुलं लावायची, असं सुरुवातीला मला वाटायचं. पण जसजशी मोठी झाले, तसतसं कळलं की आई फुलं देवासाठी कमी आणि घरासाठी अधिक लावत होती. फुलं म्हणजे तिच्यासाठी घरातला आनंद होता. सकाळच्या धावपळीतही एखादं उमललेलं फूल पाहून तिच्या चेहऱ्यावर उमटणारं समाधान मला आजही आठवतं.

आमच्या बागेतल्या फुलांना कुठलीही सीमा नव्हती. जास्वंदाचं झाड घराच्या कुंपणापलीकडे डोकावायचं. मोगऱ्याच्या वेलीचा सुगंध शेजारच्या घरापर्यंत पोहोचायचा. पारिजातकाची फुलं वाऱ्याबरोबर कधी आमच्या अंगणात पडायची, तर कधी शेजाऱ्यांच्या अंगणात. कुणी त्यांना अडवलं नाही. कुणी म्हटलं नाही, “हे आमच्या झाडाचं फूल आहे, दुसऱ्याने घेऊ नये.”

तेव्हा मला त्याचं विशेष वाटत नसे. पण आज मागे वळून पाहताना जाणवतं—फुलांना खरंच कुंपण नसतं.

त्यांच्या सुगंधाला कुंपण नसतं. त्यांच्या रंगांना कुंपण नसतं. त्यांच्या सौंदर्याला कुंपण नसतं. आणि कदाचित त्यांच्या प्रेमालाही नसतं.

माझं बालपण त्या फुलांबरोबरच मोठं झालं. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत आम्ही बहिणी अंगणात बसून फुलांचे हार करायचो. मोगऱ्याच्या छोट्या छोट्या कळ्या ओवताना बोटांना सुगंध चिकटून राहायचा. अबोलीची फुलं वेचून आईच्या केसांत माळायचो. जास्वंदीची फुलं देव्हाऱ्यात ठेवायचो. कधी एखादं फूल जास्त सुंदर दिसलं की ते तोडावं की नाही, यावरही आमच्यात चर्चा व्हायची.

पावसाळा आला की बागेचं रूपच बदलून जायचं. कोकणातला पाऊस म्हणजे आभाळ फाटल्यासारखा बरसणारा. लाल मातीचा सुगंध, ओल्या पानांवरचे थेंब, झाडीतून येणारे आवाज आणि त्या सगळ्यात डोकावणारी रंगीबेरंगी फुलं—ते दृश्य आजही माझ्या मनात ताजं आहे. पावसाच्या सरींनी फुलं भिजायची; पण दुसऱ्याच दिवशी पुन्हा ताठ उभी राहायची.

त्यांच्याकडूनच कदाचित जगण्याचा पहिला धडा मिळाला असावा—कितीही पाऊस आला, कितीही वादळं आली तरी पुन्हा उमलायचं.

लग्न झालं आणि माहेर मागे राहिलं. सुरुवातीला वाटलं, पुन्हा कधीही माहेर सोडून जावं लागणार नाही. पण आयुष्याच्या वाटा कुणाच्या मनाप्रमाणे वळत नाहीत. संसार, जबाबदाऱ्या, मुलं, नोकरी, धावपळ... दिवस महिने झाले आणि महिने वर्षांत बदलले.

माहेरी जाणं कमी झालं.

पण माहेर कधी कमी झालं नाही.

कधी मोगऱ्याचा सुगंध आला की मला माहेर आठवायचं. कधी अंगणात जास्वंद उमललेलं दिसलं की आई आठवायची. एखाद्या सकाळी पारिजातकाची फुलं पायाशी पडलेली दिसली की नकळत माझं मन कोकणातल्या त्या अंगणात जाऊन बसायचं.

एकदा अनेक वर्षांनी माहेरी गेले. घर तसंच होतं; पण काहीतरी बदललं होतं. अंगण लहान वाटत होतं. पूर्वी भव्य वाटणारी झाडं आता वयस्कर झाली होती. काही फुलझाडं कोमेजली होती. आई मात्र तशीच होती—थोडी अधिक वाकलेली, केसांमध्ये अधिक पांढरं, पण चेहऱ्यावर त्याच बागेचं समाधान.

मी अंगणात फिरत होते. एका कोपऱ्यात मोगऱ्याची जुनी वेल दिसली. मी हात पुढे केला. काही कळ्या अजूनही उमलल्या होत्या.

“ही अजून आहे?” मी आईला विचारलं.

आई हसली.

“फुलं संपत नाहीत गं. एखादं झाड जातं, दुसरं येतं.”

आईचं ते वाक्य माझ्या मनात खोलवर उतरलं.

माणसांचंही तसंच असतं का?

आपल्या आयुष्यात काही माणसं येतात. आपल्याला प्रेम देतात, सावली देतात, सुगंध देतात आणि नंतर कुठेतरी दूर निघून जातात. पण त्यांनी दिलेलं प्रेम संपत नाही. ते आपल्या मनात कुठेतरी रुजून राहतं.

माहेरची बाग मला फुलांची बाग वाटत होती; पण प्रत्यक्षात ती आठवणींची बाग होती.

त्या बागेत माझ्या आईच्या कष्टांचा सुगंध होता. बाबांच्या शांत स्वभावाची सावली होती. भावंडांच्या भांडणांचे आवाज होते. सणांची लगबग होती. उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांचा आनंद होता. पावसात भिजलेल्या बालपणाची मजा होती. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे—आपलेपण होतं.

आज शहरात उंच इमारती उभ्या राहिल्या आहेत. बाल्कनीत कुंड्यांमध्ये फुलं दिसतात. सुंदर, देखणी, सजवलेली. पण त्या फुलांना हात लावला की माहेरच्या बागेची माती हाताला लागत नाही. त्या फुलांना पाणी ठराविक वेळेला मिळतं; खत मोजून मिळतं; उन्हापासून सावली आणि सावलीपासून ऊनही नियोजनानुसार मिळतं.

माहेरच्या फुलांना मात्र मोकळं आकाश मिळायचं.

कधी पाऊस जास्त, कधी ऊन जास्त. कधी वारा जोरात, तर कधी उन्हाळ्याची कडक झळ. तरी ती फुलायची.

कदाचित म्हणूनच त्यांच्यात जीवनाची खरी ताकद होती.

मला अनेकदा वाटतं, आपण माणसांच्या आयुष्याभोवती किती कुंपणं उभी केली आहेत! जात, धर्म, भाषा, पैसा, प्रतिष्ठा, नाती, अहंकार, माझं-तुझं... अगदी प्रेमालाही आपण मालकीच्या चौकटीत बसवतो. “हे माझं माणूस”, “ही माझी जागा”, “हा माझा अधिकार” असं म्हणत राहतो.

पण फुलं कधी असं म्हणत नाहीत.

गुलाब शेजारच्या फुलांकडे पाहून कमी उमलत नाही. मोगरा जाईच्या सुगंधाचा मत्सर करत नाही. जास्वंद तगरला म्हणत नाही की, “तुझा रंग माझ्यापेक्षा सुंदर आहे.” प्रत्येक फूल आपापल्या रंगात, आपापल्या रूपात उमलत राहतं.

आणि त्यांचा सुगंध?

तो कोणालाही मिळतो.

श्रीमंताला, गरीबाला, आपल्याला, परक्याला—कुठलाही भेद न करता.

माहेरच्या त्या बागेने मला हीच शिकवण दिली असावी.

सुंदर असण्यासाठी कुणाला हरवण्याची गरज नसते. उमलण्यासाठी कुणाची परवानगी लागत नाही. आणि प्रेम देण्यासाठी मालकी हक्काची गरज नसते.

आज आईच्या हातात पूर्वीसारखी ताकद नाही. बागही पूर्वीसारखी राहिलेली नाही. काही झाडं नाहीशी झालीत. काही नव्याने आली आहेत. पण मी जेव्हा माहेरी जाते, तेव्हा अंगणाच्या मातीत अजूनही मला त्या फुलांचा गंध जाणवतो.

कधी कधी एखादं फूल हातात घेताना मला वाटतं—आपणही या फुलांसारखं जगू शकलो तर?

मनात दुःख असलं तरी चेहऱ्यावर थोडं हसू ठेवता येईल. संकटं आली तरी पुन्हा उभं राहता येईल. आपल्या वाट्याला आलेला सुगंध इतरांनाही देता येईल. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे, आपल्या अस्तित्वाभोवती अनावश्यक कुंपणं उभी करणं थांबवता येईल.

माहेर आता माझं कायमचं घर नाही. काळाने त्या घराचं रूप बदललं आहे. बागेनेही अनेक ऋतू पाहिले आहेत. पण माझ्या मनातली ती बाग अजूनही तशीच हिरवी आहे.

तिथे आई सकाळी फुलं वेचते आहे.

दवबिंदूंनी मोगरा चमकतो आहे.

जास्वंद डौलाने उमलला आहे.

पारिजातकाची फुलं अंगणभर सांडली आहेत.

आणि वाऱ्याची एक हलकी झुळूक आली की त्या सगळ्या फुलांचा सुगंध कुंपण ओलांडून दूरवर पसरतो आहे...

तेव्हा मनात एकच विचार उमटतो—

फुलांना कुंपण नसतं.

म्हणूनच कदाचित त्यांचं सौंदर्य इतकं मुक्त असतं.

आणि प्रेमालाही कुंपण नसावं, हे शिकवण्यासाठीच कदाचित माझ्या माहेरच्या त्या छोट्याशा बागेने मला आयुष्यभराची शिदोरी दिली आहे.

सौ. मनिषा राजन कडव